ਇਹ ਕਥਾ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠੀ-ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾ-ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਰਾਣੀ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਦੁਖ, ਭਟਕਾਵ, ਅਤੇ ਵਿਅਥਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਉਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਰਾਘਵ — ਰਾਮ — ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦਾ ਹੈ।" ਸਿਤਾ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁਨਨ੍ਹੇ-ਸੁਨਨ੍ਹੇ ਵਿਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਸਿਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਲਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਰਾਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਆਯੋਧਿਆ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਕਹੇ ਬੋਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਉਹ ਬੋਲ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸੀ, ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਭਟਕਾਵ ਜਾਂ ਗਰਮੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੁਕ-ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ-ਕੋਸ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਜੇਬਾਂ ਖੜਖੜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਬਾਘ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤੁਸੀਂ, ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ, ਨਾ ਰਾਜਾ — ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਯਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਟ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਤੀਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ। ਪਰ, ਸਾਰਥੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੀ; ਉਹ 'ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!' ਕਰਕੇ ਬੁਲਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠੀ-ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ: ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੋਸ਼ਲਿਆ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਵਿਅਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। "ਤੁਹਾਡੀ ਜੋ ਮਹਾਨਤਾ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਰਾਘਵ ਦਯਾਲੂ, ਉਦਾਰ, ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਾਵਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਨਰਮ-ਨਾਜੁਕ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ — ਕਿਵੇਂ ਮੈਥਿਲੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਨੂੰ ਸਹਿਣਗੇ? ਜੋ ਸੁਧਰਤ ਭੋਜਨ, ਸੂਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖਰਾਬ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੇ? ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿਤਾ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੇ? ਕਿੱਥੇ ਹੁਣ ਉਹ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਾਂਗੀ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਥਿਤ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖਜਾਨਾ ਨਾ ਲੋਭੇ — ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਲੇਖਾ-ਪੜ੍ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਵਾਂਗ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਜ ਭੋਗ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ, ਜੋ ਉਤਮ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਬਲ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਹੋਮ, ਘੀ, ਪਿੰਡ, ਕੁਸ਼, ਤੇ ਖਦੀਰਾ — ਇਹ, ਇਕ ਵਾਰ ਵਰਤ ਲੈਣ 'ਤੇ, ਮੁੜ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨਿਕਲ ਗਈ; ਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਵਿਹੂਣ ਹੋਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਰਾਘਵ ਐਸਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਥਪੜ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣਦਾ। ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ, ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਉਹ ਧਰਮ-ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਏਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਅਧਰਮ-ਰਾਹੀਂ। ਇਹ ਹੈ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠੀ-ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਉਕਤੀ ਹੈ।