ਰਥੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਤਾ ਜੀ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਸੋਗ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠੋ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਘਵ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣਗੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਯਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਲੋਕ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਨਿਰਜਨਤਾ ਵਿਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਆਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਘਰ ਵਰਗੀ ਨਿਡਰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਮਲਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਵੈਦੇਹੀ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਨਿਰਜਨ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖਿੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਟੱਲ ਮਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪੂਛਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਉੱਤਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਬੋਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਈਕਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਰਥੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਆਖੇ। ਨਾਹ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਦੀ ਹਵਾ, ਨਾਹ ਭਟਕਣ, ਨਾਹ ਹੀ ਗਰਮੀ—ਕੁਝ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਮਲਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ, ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਰਮ ਚਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਘੁੰਘਰੂ ਵੱਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬੱਘ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ, ਨਾ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ—ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਸ ਜੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਚਲਣ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਬਾਤ ਨਿਭਾਈ। ਪਰ, ਰਥੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕੀ, ਤੇ “ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!” ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ। “ਜਿਸ ਇਜ਼ਤ ਨੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਾਘਵਾ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਲੈਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਾਜੁਕ ਮਾਏਦੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ—ਮੈਥਿਲੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ, ਸੁਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਸਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖੀ-ਸੁੱਕੀ ਖੁਰਾਕ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗੀ? ਜੋ ਸਦਾ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ੀ ਹੁਣ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਉਹ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਾਂ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਵਜ ਵਰਗਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਾਂਗੀ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਿਰਦಯ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਰਸਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਣਾ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਜੋ ਨੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਚਾਰੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਾਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਘ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਘ ਵਰਗਾ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ—ਘੀ, ਪਿੰਡ, ਕੁਸ਼, ਖਦੀਰ ਦੇ ਲੱਕੜ—ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਬਾਰਾ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਾਜ, ਜਿਸਦੀ ਆਤਮਾ ਖਿੱਚੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੱਦਹੋਸ਼ੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਰਾਮ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਮਾ ਖੁੰਝਣ ਉੱਤੇ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਾਘਵ ਇੰਨੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਘ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਥੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋਹ ਭਰਿਆ ਦਿਲ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।