ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਕੰਬਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਬੇਕਲ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਤੇ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਲੈ ਚਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥਵਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਮਾਤਾ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਤੇ ਜੋ ਦੁਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡੋ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਗੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਡਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਵੈਦੇਹੀ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਬਣੀ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪੱਕੇ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਰਾਮ ਤੋ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੁਖ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਕਹੀਆਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਖੀਆਂ। ਰਾਹ ਦੀਆਂ ਆਂਧੀਆਂ, ਭਟਕਣਾ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਰੌਣਕ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।" "ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਮਹਿਦੀ ਤੋਂ ਸੁੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਇਲਾਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬੱਘ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।" "ਮਾਤਾ, ਨ ਤੁਸੀਂ, ਨ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪ, ਨ ਰਾਜਾ ਦਇਆ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਮਾਣ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਜਣੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਪਰ, ਰਥਵਾਨ ਦੀਆਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ, "ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤ! ਰਾਘਵ!" ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਜਿਸ ਮਾਣ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਕਿੰਨਾ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਗੇ? ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਨਾਜੁਕ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਜੋ ਚੋਟੀ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਰਸ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ?" "ਜੋ ਸਦਾ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ? ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਸਾਹ ਵੀ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਵੇਖਾਂਗੀ? ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸਚਮੁਚ ਪਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਤੁਾਡੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਭਰੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਰਸਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।" "ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨੇਕਾ ਖਾਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਮਮਤਾ, ਰਥਵਾਨ ਦੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਤੇ ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ-ਰਾਮ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰੀ ਕਥਾ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।