ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਕੌਸਲਿਆ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਂਸੂਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੂਬੜ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਮੰਗ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ। ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਘਵ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" ਉਹ ਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਫਿਰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਕਾਂਪਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਭੂਤ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਥਵਾਨੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲੋ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਥਸ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਲੈ ਚੱਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥਵਾਨੀ, ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਛੱਡੋ। ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪਰੇ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦਾ ਹੈ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਾਂਗ ਨਿਡਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ-ਰਤਾ ਭੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਮਾਤਾ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਟ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਵੀ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਬਾਤ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬੋਲ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਹ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ, ਉਲਝਣ ਜਾਂ ਤਪਸ਼ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਨ-ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਲਾਲੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ-ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣੇ ਨਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਸੋਹਣੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬੱਘ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਰਦੀ। ਨ ਤੁਸੀਂ, ਨ ਆਪਣੀ ਜਾਤ, ਨ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਸ ਜੋਗ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਮਾਣ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹੀ ਚਲ ਪਏ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਪਰ, ਰਥਵਾਨੀ ਦੇ ਇਹ ਚੰਗੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਕੌਸਲਿਆ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ, "ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!" ਆਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਜੋ ਮਾਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਕਮਾਇਆ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਘਵ ਤਾਂ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੇ? ਉਹ ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ, ਨਾਜੁਕ ਤੇ ਨਰਮ, ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਮੈਥਿਲੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲੇਗੀ? ਜੋ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਸੁਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖਾ-ਸੂਕਾ ਖਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣ ਕਰੇਗੀ?" "ਜੋ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਮਾਸਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ? ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ-ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਸਾਹ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ।" "ਤੁਾਡੇ ਨਿਰਦਇਆ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ, ਜੋ ਸੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ, ਹੁਣ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਾਲ ਰਾਘਵ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀਤਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧੀਰਜ, ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਪੂਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।