ਇਕ ਵਾਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮਛਲੀਆਂ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਛਲਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਤੈਰਦੇ ਜਲ-ਪੌਦੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਕੈਕੇਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਖੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮੇਰੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਕਠੋਰ ਵਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਨਵਾਸੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। "ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਜੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ," ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਮੈਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਣੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਤ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵ ਹੀ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਰਥਵਾਨ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਈ, "ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਚਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਵਨ ਲੈ ਚਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਰਥਵਾਨ, ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰੁਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਸੋਚ, ਦੁਖ, ਅਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਛੱਡੋ; ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਤਨਹਾ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਘਰ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੈ, ਡਰ ਰਹਿਤ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਵੈਦੇਹੀ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਜੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਤਨਹਾ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੋਂ ਨਿਰਭੈ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਵਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਬਾਤਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।" "ਉਹ ਬੇਧਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਬਾਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ।" "ਰਸਤੇ ਦੀ ਹਵਾ, ਭਟਕਾਵਾ ਜਾਂ ਗਰਮੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿਲੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ।" "ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਜੋ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰੰਗੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝੰਕਾਰ ਕਰਦੀ, ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਜਦੋਂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਘ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਡਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਹਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" "ਨਾ ਤੁਸੀਂ, ਨਾ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਨਾ ਰਾਜਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਵਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਨ-ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪੱਨ੍ਹੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਰਥਵਾਨ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੀ, 'ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!' ਚੀਕਦੀ ਰਹੀ।" ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ, ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਈ, "ਤੁਹਾਡੀ ਜੋ ਸ਼ੋਭਾ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ, ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹਿਣਗੇ?" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਾਲੀ-ਚਿੱਟੀ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ—ਮੈਥਿਲੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ?" "ਉਹ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਸਾਗ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ, ਹੁਣ ਵਨ ਦੇ ਰੁੱਖ-ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ?" "ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਾਸ-ਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ?" "ਕਿੱਥੇ ਹੁਣ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ, ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਾਂਗੀ?" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।" "ਤੇਰੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜਾ, ਤੇ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਨਵਾਸੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਗੰਭੀਰ, ਸਨੇਹੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਹੋਈ।