ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਉਸ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ, ਆਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਤੇ ਹੰਝੂ ਉਸ ਦੇ ਉਬਲਦੇ ਤੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਛੀ ਹੌਂਦ ਰਹੇ ਹੱਥ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਦੁਖ ਭਰੇ ਰੋਣ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਧੜੇ ਵਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਜੰਗਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਅਗਨੀਆਂ ਕੈਕੇਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਵਗ ਤੋਂ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਕੁਬੜੀ ਦੇ ਬੋਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ; ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਨਿਰਦਈ ਵਰ ਦੇ ਕੰਢਾ ਹਨ; ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਵਦੇ, ਇਹ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਮੈਂ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਖਟ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਰਾਣੀ—ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਡੂੰਘੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਗਈ। ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਾਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕੰਬਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਰਥਵਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲੋ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜੋ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਵਨ ਲੈ ਚਲੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥਵਾਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕਦੀ ਹੋਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ: "ਦੁਖ, ਭਰਮ ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਪੀੜ ਛੱਡ ਦੇਵੋ; ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ, ਜਾਨੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਿਰਾਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਲੱਭ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿਭਰਤ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਛਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਵੈਦੇਹੀ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਜੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ, ਮਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਰਾਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਸ ਲਈ ਆਯੋਧਿਆ ਵੀ ਵਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਗ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਚਾਨਕ ਕਹੀਆਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।" "ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਬੇਧਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਆਈਆਂ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਮਿੱਟਾ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ।" "ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਹ ਦੀ ਹਵਾ, ਨਾ ਭਟਕਣ, ਨਾ ਗਰਮੀ—ਇਹ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਤੇ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ।" "ਉਸਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ-ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਲੱਕ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ। ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਹਣੀ ਚਾਲ ਚਲਦੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਜਿਆਂ ਬਾਜਾ ਵਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ।" "ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਬਾਘ ਵੇਖਦੀ, ਉਹ ਡਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" "ਨਾ ਤੁਸੀਂ, ਨਾ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪ, ਨਾ ਰਾਜਾ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਦਇਆ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ, ਵਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਟ ਤੇ ਜੀਵਦੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿੱਘੀ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਰਥਵਾਨ ਦੀ ਚੰਗੀ ਚੁਣੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ, ਪੁੱਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣਾ ਰੋਣਾ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੀ, 'ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤ! ਰਾਘਵ!' ਕਰਕੇ ਪੁਕਾਰਦੀ ਰਹੀ।" ਹੁਣ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀ। "ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਦਇਆਲੂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕਠਿਨਾਈ ਸਹਿਣਗੇ?" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਨਾਜੁਕ ਕੁੜੀ, ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ—ਮੈਥਿਲੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣੇਗੀ?" "ਜੋ ਸੁਧਾ ਭੋਜਨ, ਸੂਪ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੁੱਖਾ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਗੀ?" "ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਸਹਿਣੇਗੀ?" "ਕਿੱਥੇ ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਕਿੱਥੇ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕਮਲ-ਰੰਗ ਚਿਹਰਾ, ਸੁਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਹ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ, ਵੇਖਾਂਗਾ?" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ, ਆਹਾਂ ਤੇ ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।