ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੂਨ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੱਜ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ? ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹਾਏ ਵਨਵਾਸੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ 'ਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ, ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ—ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਹਨ, ਦੂਜਾ ਕੰਢਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਸਦੇ ਆਹ—ਉਹਨੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਉਸਦੇ ਝਾਗਦਾਰ ਪਾਣੀ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਮਾਰਣ-ਪਾਰਣ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਰੋਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੀਕਾਂ, ਖੁੱਲੇ ਵਾਲ ਪਾਣੀ 'ਚ ਵਗਦੇ ਘਾਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਕਰੂੜ ਵਰਦਾਨ ਉਸਦਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ। ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿਚ ਐਸੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਰਾਣੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਤੇ ਜਲਦੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚੱਲ; ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ।" ਰਥਵਾਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਰੋਕਣ ਕਰਕੇ ਗਲਾ ਰੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਆਪਣੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ, ਮੋਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡੋ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਲੋਕ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੀ ਸੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵਰਤ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਵੈਦੇਹੀ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਉਚਿਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਦਿਆਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੋਂ-ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਵਾਸਤੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਪੂਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਕੈਕਈ ਬਾਰੇ ਕਹੀਆਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।" "ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ। ਨਾ ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਹਵਾ, ਨਾ ਉਲਝਣ, ਨਾ ਹੀ ਤਪਸ਼, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਨ-ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਰੌਣਕ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।" "ਹੁਣ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸੋਹਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬੱਘ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।" "ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਚਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾਈ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਰਥਵਾਨ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਣੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਈ, 'ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!' ਆਖਦੀ ਰਹੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੀ।" ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਤੁਹਾਡੀ ਜੋ ਯਸ਼ ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਤਾਂ ਦਇਆਲੁ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੇ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖ ਸਹਿਣਗੇ?" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਾਵਲਾ ਤੇ ਨਰਮ ਮਿੱਥਿਲਾ ਦੀ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਰਹੀ, ਉਹ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣ ਕਰੇਗੀ?