ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ। ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੜੀ ਮੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਉਤਾਵਲੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੇਰੀ ਜੋ ਵੀ ਆਗਿਆ ਬਣਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲੈ ਆ। ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਮੈਨੂੰ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਓਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਹੈ? ਜੇ ਮੇਰੀ ਕੁਝ ਜਿੰਦ ਰਹਿ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡਲ ਹਨ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮੈ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੰਨੇ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹਾਏ ਵਣਵਾਸੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕੰਢਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਅਤੇ ਹੂਕਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਫੇਨ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਮਾਝ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪੱਟਣੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਲ-ਘਾਸਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੈਕਈ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਅੱਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਕਠੋਰ ਵਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਉਸ ਦਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ।" "ਇਸ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਰਾਘਵ ਦੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਹੁਣ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਇਹ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਲਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਡਰ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਭੂਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਓਥੇ ਲੈ ਚੱਲ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚੱਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਕੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਮਾਤਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਜੋ ਦੁਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਰਾਘਵ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਚਤ ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦਾ ਹੈ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਠਿਕਾਣਾ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਭੈ ਹੈ ਤੇ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਰਤਾ-ਰਤੀ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਹੇ ਰਾਣੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਬਿਲਕੁਲ ਰਾਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੁਣ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ।" "ਜਿਸਦੀ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੋਹਣੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨੋਂ ਪੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਵੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਸਤੇ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਕਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜਦ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਖਦ ਬਚਨ ਆਖੇ।" "ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਰਸਤੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਤਾਪ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਨਣ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸੀਤਾ ਦਾ ਮੁਖ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ।" "ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਲਾਲ ਮਹਾਵਰ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਗਹਣੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੰਚਲ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ।" "ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਘ ਵੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨ ਤੂੰ, ਨ ਤੇਰਾ ਆਪ, ਨ ਰਾਜਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਮਾਣ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜਦ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਵੀ, ਸਾਰਥੀ ਦੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ, "ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੋਲ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ।