ਇਕ ਵਾਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਅਪਵਾਦ ਸਾਡੇ ਘਰ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਥੀ।" ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਵਿਅਥਿਤ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਰਥੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਵੱਲ ਧਕ ਰਹੀ ਹੈ।" ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਅਕਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਜੋ ਵੀ ਹੁਕਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਾ ਦੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ," ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ। "ਜੇ ਉਹ ਬਾਹੁਬਲੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਚੜਾ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ।" ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਵੱਡੇ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਲਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਅਤੇ ਰਤਨ ਜੜੇ ਕਣ ਝੁਮਕੇ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ, "ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੈ।" "ਹਾਏ, ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ, ਤਪਸਵੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਤਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਿਨਾ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਥਿਤ ਸੀ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਹਾਏ ਹਾਏ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫੇਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਛੀ ਮੇਰੀਆਂ ਹਥਾਂ ਦੀਆਂ ਫੜਫੜਾਹਟਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੇਰੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਤੈਰਦੇ ਜੰਗਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਅਥਿਤ ਵਾਲਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੱਗ ਕੈਕੇਈ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਬਹਾਵ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕੂਬੜ ਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਕਠੋਰ ਵਰਾਂ ਦੀ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਿੱਚ, ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਵਦੇ, ਇਹ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" "ਇਹ ਅਸੁਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਮਹਾਰਾਜ ਹਠਾਤ ਸੇਜ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇੰਝ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਾਠਵੇਂ ਸੰਗਰ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੰਬਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭੂਤ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਮੋੜ; ਮੈਨੂੰ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵੀ ਲੈ ਚੱਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ, "ਦੁਖ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਸੋਗ ਤੋਂ ਉਤਰ ਜਾਓ; ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਛੱਡੋ, ਅਤੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਲੋਕ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਲੱਭ ਕੇ, ਐਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ; ਵੈਦੇਹੀ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈ, ਰਾਣੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਬਚੇ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਆਯੋਧਿਆ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ, ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।" "ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ 'ਚ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਬਾਤਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਬੰਧ 'ਚ ਅਚਾਨਕ ਕਹੀਆਂ, ਹੁਣ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।" "ਉਹ ਬੇਧਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਉੱਠੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਰਥੀ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਾਤਾਂ ਆਖੀਆਂ।" "ਨ ਰਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਨ ਭਟਕਣ, ਨ ਗਰਮੀ—ਇਹ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" "ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਤੇ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ।" "ਉਸਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨਾਂ 'ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਕਮਲ ਦੀ ਕੋਸ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੱਕ ਦਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਜੇਬਾਂ ਖੜਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਘ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਡਰਦੀ ਨਹੀਂ।" "ਨ ਤੁਸੀਂ, ਨ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਨ ਰਾਜਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਵਰਤਾਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਰੂਪ 'ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਜਦੋਂ ਰਥੀ ਨੇ ਇਹ ਚੰਗੀਆਂ, ਚੁਣੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਬੰਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ, 'ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਾਘਵ!' ਆਖਦੀ ਰਹੀ।" ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਸੰਗਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। --- ਇਹ ਕਥਾ, ਵੈਦਿਕ ਗਰਮਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਆਸ ਦੇ ਰੰਗ 'ਚ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ, ਇਕ ਸੱਚੀ, ਭਾਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।