ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ, “ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਥਵਾਹਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਥਵਾਹਕ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੜੀ ਮੈਨੂੰ ਬੇਕਾਬੂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਹੁਕਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਾ ਦੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਝੱਟੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਲੱਖਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਢੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਲਾਲ-ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਨਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ। ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ, ਵਣਵਾਸੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ—ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ, ਹਾਏ-ਹਾਏ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਫੇਣੀਲਾ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ ਬੇਕਾਬੂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ, ਇਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਖੁਰੜੀ ਵਾਲੇ ਵਾਲ ਹਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਰਣੀਆਂ, ਤੇ ਕੈਕਈ ਉਸ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਬਹਾਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਨਿਰਦਈ ਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੇਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ, ਲੱਖਮਣ ਸਮੇਤ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਣੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਫੇਰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕੱਢ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਮੁੜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਰਥਵਾਹਕ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੁਲ ਗਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਦੁੱਖ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਪੀੜ ਛੱਡ ਦੇਵੋ; ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ, ਜਾਨੋ ਕਿ ਰਘੁਨੰਦਨ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸੇਗਾ। ਲੱਖਮਣ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਉਹ ਇੰਨੀ ਨਿਡਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਵੀ ਉਦੇਸੀਪਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਬਿਲਕੁਲ ਜਚਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜਿੰਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੁਖ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਲੱਖਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਆਸਰਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਕਹੀਆਂ ਸਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਭੁਲਾ ਕੇ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ। ਨਾ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਦੀ ਹਵਾ, ਨਾ ਭੁਲਾਵਾ, ਨਾ ਹੀ ਗਰਮੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਮੰਦ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਚੰਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਅਜੇ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਕੂੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਲੱਕ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਵੈਦੇਹੀ, ਹੁਣ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦੀ, ਪਾਈਲਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਘ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਵਾਟ ਤੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ, ਫਲ-ਫੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਰਥਵਾਹਕ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੀ, ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ, “ਪਿਆਰੇ! ਪੁੱਤਰ! ਰਘੁਨੰਦਨ!