ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਬੇਮਨ ਹਨ; ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੰਦ ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ, ਆਯੋਧਿਆ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਕਾਰਨ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਹੂਣ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਥੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਜੂ ਵਿਚ ਰੁਕ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: “ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੈਂ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦ ਮਨ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਨਾਂ ਦੋਸਤਾਂ, ਨਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਈ; ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਮੇਰੀ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਥੀ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।” “ਰਥੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ; ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਜੋ ਵੀ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਭਰਾ ਲੱਖਮਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾ।” “ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਲੱਖਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਕਰੇ ਦੰਦ ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨੁ ਧਾਰੀ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਦੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਰਤਨ ਜੜੇ ਕੁੰਡਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਇਕ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਰਾਘਵ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।” “ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ ਆਸਤੀਕ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਡੂੰਘੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਇਹ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿੱਛੋੜੀ ਇਸ ਦਾ ਦੂਰਲਾ ਕੰਢਾ, ਆਹਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਜੂਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਝਾਗ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਨ।” “ਇਸ ਦੇ ਮੱਛੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਛਲਾਂ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਹੱਲਾ-ਗੁਲ ਹੈ, ਤਰਦੇ ਘਾਹ ਵਿਗੜੇ ਵਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਅੱਗ ਕੈਕੇਈ ਹੈ।” “ਇਹ ਮੇਰੀ ਅੰਜੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਕਠੋਰ ਵਰ ਦੀ ਕੰਢੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।” “ਇਸ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ, ਇਹ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।” “ਇਹ ਅਸਮਝਣੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਰਾਘਵ ਤੇ ਲੱਖਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।” ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਰਾਣੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਡੂੰਘੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਾਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੰਪਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ: “ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ; ਮੈਨੂੰ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵੀ ਲੈ ਚਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਲੋਕ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਰਥੀ, ਅੰਜੂਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕਦੀ ਹੋਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: “ਦੁਖ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡੋ, ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਪੀੜ ਵੀ; ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ। ਲੱਖਮਣ ਵੀ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ।” “ਇਕੱਲਾ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਲੱਭ ਕੇ, ਘਰ ਵਾਂਗ ਨਿਡਰ ਤੇ ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ 'ਤੇ ਆਰਪਿਤ ਹੈ।” “ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ; ਵੈਦੇਹੀ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।” “ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।” “ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਯੋਧਿਆ ਵੀ ਵਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।” “ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੁਟਬੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲੱਖਮਣ ਤੋਂ ਜੋ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਚਾਨਕ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।” “ਉਹ ਗਲਤੀਆਂ, ਜੋ ਬੇਧਿਆਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਈਆਂ, ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਰਥੀ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ।” “ਨਾਂ ਰਾਹ ਦੀ ਹਵਾ, ਨਾਂ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲੀ, ਨਾਂ ਗਰਮੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ।” “ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਤੇ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਆਪਣੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ।” “ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਲੱਕ ਦੀ ਬਿਨਾ, ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੱਕ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਣੀ ਦੀ ਪੀੜ, ਰਥੀ ਦੀਆਂ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਤੇ ਰਾਮ, ਲੱਖਮਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।