ਰਾਜ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਜਦ ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਥ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੰਝੂ ਛਾ ਗਏ। ਹਵੈਲੀ, ਮਹਲ ਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਹੋਵੇ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਜਦ ਰਥਵਾਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਕਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਦ ਮੱਤ ਨਾਲ ਥੋਪਿਆ ਹੈ। ਨਾ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਬੈਠਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪੱਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਣਹੋਣੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਘੜੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਥਵਾਨ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਖਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਮੇਰੀ ਜੋ ਵੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਘਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ।" "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਲੱਖਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਵਕਰੇ ਤੇ ਕਮਾਨ ਵੱਡੀ ਹੈ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਕੰਡੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ। ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ ਵਨਵਾਸੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਰਸ ਕੇ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇੰਨਾ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ, ਮਨੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਜੋ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕੰਢਾ, ਆਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੱਛੀ ਫੜਕਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉੱਚਾ ਵਿਲਾਪ ਹੈ, ਉਲਝੇ ਵਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਘਾਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੇਕਈ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਨਿਰਦਈ ਵਰਦਾਨ ਉਸ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਲੱਖਣ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" ਜਦ ਰਾਜਾ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਕਾਂਪਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿੰਦ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਚੱਲ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।" "ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚੱਲ; ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥਵਾਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕਦੀ ਹੋਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਢਾੜਸ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, "ਮਾਤਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲੇਖਾ ਛੱਡੋ, ਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਪੀੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਛੱਡੋ। ਆਪਣਾ ਮਨ ਠੰਡਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ।" "ਲੱਖਣ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਡੇਰੇ ਲੋਕ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਐਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਨਿਰਭੈ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਤੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ; ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਮਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪੱਕੇ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।" "ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜਿੰਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਜਾਂ ਲੱਖਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੇਕਈ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਕਹੀਆਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।" "ਉਹ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸਨ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਮਨ ਭਾਉਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗਾ।