ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮਹਲਾਂ, ਹਵੈਲੀ ਅਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤੜਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਸਾਫ ਹਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਉਦੇਸੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੁਰਝਾਈ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ। ਰਥਚਾਲਕ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਮੇਰੀ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਨਾ ਦੋਸਤਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਬਿਪਤਾ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਥਚਾਲਕ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।" "ਰਥਚਾਲਕ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਧਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਜੋ ਵੀ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਫ਼ੌਰਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾ।" "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਕਰੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਰਤਨ-ਜੜੇ ਕੁੰਡਲ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਰਾਘਵ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ ਤਪਸਵਿਨੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ: "ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਇਸਦਾ ਦੂਰਲਾ ਕੰਢਾ, ਆਹਾਂ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਇਸਦੇ ਉਫਣਦੇ ਤੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਹਨ।" "ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮਛਲੀਆਂ ਹਨ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੜਫੜਾਹਟਾਂ, ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਹੈ ਉੱਚੀ ਵਿਲਾਪ, ਉੱਗਦੇ ਘਾਸ ਹਨ ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਅਗਨੀ ਹੈ ਕੈਕੇਈ।" "ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਪਲਦਾ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਕਰੂੜ ਵਰ ਦੀਆਂ ਕੰਢਾਂ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਸਾਰ।" "ਇਸ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਵਦੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" "ਇਹ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਡੂੰਘੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਾਠਵਾਂ ਸਰਗਾ, ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੰਬਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਬੋਲਦੀ ਹੈ: "ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥਾ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਰਥ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰਨ ਵਾਪਸ ਮੋੜ; ਮੈਨੂੰ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵੀ ਲੈ ਚਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥਚਾਲਕ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕ ਗਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਸ ਦੇ ਕੇ ਬੋਲਿਆ: "ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਛੱਡੋ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਪੀੜਾ ਵੀ; ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ।" "ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਲੱਭ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਰਗਾ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਿਰਭੈ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜੀ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਵੈਦੇਹੀ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਿਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ, ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਵਨ ਵਰਗੀ ਹੈ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।" "ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਉਹ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੀ; ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਸ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਉਸਦੇ ਅਚਾਨਕ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਣੀ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ, ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਆਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ।