ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਮਨਮੋਹਕ ਉਧਿਆਨ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੰਝੂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਆਏ। ਮਹਲਾਂ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਮਿਨਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਦੇਖੀ, ਉਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉਠਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੰਦ ਤੇ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਟਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਸਤਿਆਂ ਨਿਕਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਮੈਨੂੰ ਐਸੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਥੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਮੇਰੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ; ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਕਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਨਾ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ; ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਵਲੋਂ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਸਾਡੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਹੇ ਰਥੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਘਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਰਥੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਜੋ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਲੈ ਤੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਵਕਰੀ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ? ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ! ਹਾਏ ਤਪਸਵੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇੰਨਾ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜ ਚੁਕਿਆ ਸੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ: "ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਿਨਾਰਾ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਝੱਗੀ ਪਾਣੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਵਿਲਾਪ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਤੇ ਉਲਝੇ ਵਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰ ਰਹੇ ਜੰਗਲ ਬੂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਕੇਕਈ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਇਸਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਨਿਰਦਈ ਵਰਦਾਨ ਇਸ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ। ਇਸ ਵਿਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਾਠਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਣ, ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਚੱਲ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿਚ ਲੈ ਚੱਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਆਖਿਆ: "ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਤਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਲੋਕ ਦੀ।" "ਇੱਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਨਿਰਭੈ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਆਰੋਪਿਤ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ-ਬਰਤਾ ਵੀ ਦੁਖ ਜਾਂ ਹਾਰ ਮਹਿਲੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਿਕਾਸ ਬੜੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੁਖ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।" "ਰਾਮ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।