ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇਂ ਤੇ ਕੁੜਮੁੱਦੇ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਜੀਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ-ਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਪੰਖੂੜੇ ਸਮੇਟ ਲਏ ਹਨ, ਪਾਣੀਆਂ ਗੰਦਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਸਰੋਵਰ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅੱਜ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਥੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਸੁੰਨ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤੇ ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਉਪਵਨ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਹੰਢਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਖੜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹਨ, ਅੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸਾਫ ਤਕਲੀਫ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ। ਮੇਰੀ ਇਸ ਪੀੜ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਖੀ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦਰਸਾਏ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੇ ਸਹਿਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਕਈ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੁਰਾਈ ਸੀ, ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ; ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੇੜੀ ਆਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਥਵਾਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਥਵਾਨ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੜੀ ਮੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਾਹੁਬਲੀ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਦੰਦ ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ? ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ ਤਪਸਵਿਨੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇੰਨਾ ਵੱਡੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ: "ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਝੱਗ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੱਛੀ ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤੜਫ, ਇਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੇਰਾ ਵਿਲਾਪ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਾਟਾਂ ਮੇਰੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅੱਗ ਕੇਕਈ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਬਹਾਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕੁਬੜੀ ਦੇ ਬੋਲ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਨਿਰਦਈ ਵਰਦਾਨ ਇਸ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਿਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਜ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।" ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੀ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ), ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਅਰਨਿਆ ਲੈ ਚੱਲ; ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥਵਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: "ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲੇਖਾ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤੇ ਸੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡੋ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਚੇਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਕਰੇ। ਇ en ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਰਗੀ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਵਸ ਰਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਬਹੁਤ ਸੋਭਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ।