ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਵੀ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਆਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਏ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਦਰੱਖਤ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਝੁਕ ਗਏ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜੰਗਲ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਤੇ ਗਰਮ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਦਮਾ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬਾਗਾਂ ਸੁੰਨ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤੇ ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਉਹ ਮਨਮੋਹਕ ਉੱਝੜ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵેશ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੰਝੂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਸਾਫ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਸਲਿਆ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਖੀ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਰਥਵਾਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਮੇਰੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਕਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਦੇ ਮਨਸਾ ਨਾਲ ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੈਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵਿਕਟ ਘੜੀ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਥਵਾਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰਿਆ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਜੋ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਘੁਵੀਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦੇਵੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਦੇ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਲੱਖਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਕਰੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਘੁਵੀਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ? ਹਾਏ, ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ, ਤਪਸਵੀ ਵਿਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੇਜ਼ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਿਨਾਰਾ, ਆਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਹੰਝੂ ਉਸ ਦਾ ਝਾਗ ਅਤੇ ਗੰਦਲਾ ਪਾਣੀ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਛੀ ਹਨ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਹਿਲਾਉਣ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉੱਚਾ ਵਿਲਾਪ, ਉਸ ਦੇ ਖੁਰਦਰੇ ਪੌਦੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਅੱਗ ਕੇਕਈ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਬਹਿਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਨਿਰਦਈ ਵਰਦਾਨ ਉਸ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ। ਇਸ ਵਿਚ, ਹੇ ਕੁਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਘੁਵੀਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ, ਲੱਖਣ ਸਮੇਤ ਰਘੁਵੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ—ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇੰਝ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸర్గ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਸਲਿਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਭੂਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਚਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।" "ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਲੈ ਚਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥਵਾਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਰ ਆਈ, ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: "ਦੁੱਖ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਸੋਗ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠੋ; ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਰਘੁਵੀਰ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ।