ਸੁਣੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨ੍ਹਠਵੀਂ ਅਤੇ ਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਚਲੇ। ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਵੇਲੇ ਗਰਮ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੈਣ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਝੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਜੀਵ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਜਾਨਵਰ ਦੌੜਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਪੰਖੜੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੀਲੋਫਰ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ, ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੁਣ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਬਾਗ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਅਤੇ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਉਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ, ਕੋਠੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਨਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਘਾਟ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਸਾਫ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਫ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਐਸੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਜਦੋਂ ਰਥਵਾਹਕ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਰਜਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਦੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ। ਨਾ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ; ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਕismet ਜਾਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਆਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਥਵਾਹਕ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। "ਰਥਵਾਹਕ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਜੋ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਭਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾ। ਲਖਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਵਕਰੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਾਂ। "ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਬਾਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਵੇਰਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਨ ਦੇ ਬਾਲੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ? ਹਾਏ, ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: "ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਘੈਰਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ, ਆਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਉਸ ਦਾ ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ।" "ਇਸ ਦੇ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ ਬੇਕਾਬੂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜਾਂ ਹਨ ਉੱਚਾ ਵਿਲਾਪ, ਉਸ ਦੇ ਤਰਦੇ ਘਾਹ ਹਨ ਵਿਖਰੀਆਂ ਜਟਾਂ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਹੈ ਕੈਕਈ।" "ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਨਿਰਦਈ ਵਰਦਾਨ ਉਸ ਦਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ।" "ਇਸ ਵਿਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" "ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਖਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਪਲੰਗ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।" ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਹੁਣ, ਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਖਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।" "ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਲੈ ਚਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਰਥਵਾਹਕ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੁਕਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਢਾੜਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।