ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਹੀ, ਸੀਤਾ ਜੀ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨੰਜਾਹਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਜੀ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵਣ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ ਹਨ, ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ। ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਘੁੰਮਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਂਲੋਫਰ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਫੁੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮੱਧਮ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਬਾਗਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਉਪਵਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹਨ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਸਾਫ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਘਣਾ ਬੋਝ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਹੀ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੰਦੀ ਤੇ ਮੁਰਝਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਕੌਸਲਿਆ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਖੀ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਰਥਚਾਲਕ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ: "ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਕਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਦੀ ਮੰਨਤ ਨਾਲ ਥੋਪਿਆ। ਨਾ ਦੋਸਤਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਭੁੱਲ ਅਤੇ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਘੜੀ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਥਚਾਲਕ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਭਲਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਭੈਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਚਾੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਦੰਦ ਵਕਰੇ ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ? ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: 'ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਘੈਰਾਈ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਿਛੋਹ ਇਸ ਦਾ ਪਾਰਲਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਆਹਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਇਸ ਦਾ ਫੇਨ ਤੇ ਗੰਦਲਾ ਪਾਣੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਦੀ ਤੜਪ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਚਾ ਵਿਲਾਪ ਇਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜਲ-ਜੰਘਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਕਈ ਉਸ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਇਹ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੁਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਨਿਰਦਈ ਵਰਦਾਨ ਇਸ ਦਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਵਿਛੋਹ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ। ਇਸ ਵਿਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਉਂਦੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।' ਇਹ ਅਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਫੇਰ ਡੂੰਘੇ ਡਰ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭੂਤ ਆ ਘੇਰੇ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਛੱਡ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ। ਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣਿਆ ਲੈ ਚੱਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।