ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਗਹਿਰੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਹੋਈ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਬੈਠੀ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਜਿਆ ਚਿਹਰਾ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੜਾ ਸੀ; ਤੇ ਸੀਤਾ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਅਡਿੱਠ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜ ਰਥ ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੱਠਵੀਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਆਸ ਕਰਦਾ ਕਿ ਕਦੇ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਤੇ ਕਲੀਾਂ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਲਾਬ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੇ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਲਾਬ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਲੋਫਰ, ਮੱਛੀਆਂ, ਪੰਛੀ—all ਗਾਇਬ ਹਨ। ਜਲ-ਜੰਮਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੰਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਬਾਗਾਂ ਸੁੰਝੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਤੇ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਮਨਮੋਹਣੇ ਉਪਵਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਲੋਕ ਰਾਜ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਭ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਮਿਨਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਲਾਕ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਉਦੇਸੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੰਦ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੱਡੀ ਹੋਵੇ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ। ਜਦ ਰਥੀ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣੇ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਕਈ ਨੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬੁਰਾਈ ਵੱਲ ਸੀ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਨਾ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਇਕ ਨਾਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਮਹਾਂ ਦੁਖ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਥੀ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਰਥੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਕਰੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਮਣਕਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਨਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਰਾਘਵ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਤੇ ਬੋਲਿਆ: "ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਇਸ ਦਾ ਪਾਰਲਾ ਕੰਢਾ, ਆਹਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਹੰਝੂ ਇਸ ਦਾ ਫੇਣਾ ਤੇ ਗੰਦਲਾ ਪਾਣੀ ਹਨ।" "ਇਸਦੇ ਮੱਛੀ ਹਨ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤੜਫੜਾਹਟਾਂ, ਇਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੇਕਈ ਇਸ ਦਾ ਅੱਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕੁਬੜੀ ਦੇ ਬੋਲ ਵੱਡਾ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਨਿਰਦਈ ਵਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਇਸ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੀਵਦੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕਦੇ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਇੰਝ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਾ ਲੱਭਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।