ਚੌਧਰੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਅਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਜੋ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ, ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਹੀ ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਐਸੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਓਗੇ, ਜਦਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋ? ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜਾਨਕੀ ਜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਹੋਈ, ਗਮ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਬਣੀ ਖੜੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਰਹੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ। ਉਹ ਚੁਪਚਾਪ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਉਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਬੈਠੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਵੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠਾਂ ਖੜੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਵੀ, ਰੋਣੀਆਂ ਤੇ ਅਡਿੱਗ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜ ਰਥ ਤੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਣਾਹਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ ਗਏ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਆਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਕਦੇ ਰਾਮ ਜੀ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੈਣ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲਾਂ ਤੇ ਕਲੀਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਘੁੰਮਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਸੁੰਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਆਪਣੇ ਪੱਤ ਬੰਦ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਲਿਲੀਆਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ, ਅੱਜ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬਾਗਾਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਹਣੇ ਉੱਯਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਲੋਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਆ ਗਏ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੜਪਦੀਆਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਿਟ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਥੱਕੇ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੰਦ ਤੇ ਬੇਦਿਲੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਸਲਿਆ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਙ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਿਹਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦੱਸੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੰਪਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਮੇਰਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਕਈ ਦੇ ਮੰਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਸੀ। ਨਾ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਾਡੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਕੁਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੌੜੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਤੜਪ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੁੱਕ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦੇ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਕਰੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ? ਜੇ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਰਹਿ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਕੀਮਤੀ ਕੁੰਡਲ ਹਨ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ, ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਹਾਏ ਰਾਮ! ਹਾਏ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹਾਏ ਤਪਸਵਿਨੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਰ ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਆਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੰਝੂ ਉਸ ਦਾ ਫੇਨ ਅਤੇ ਗੰਦਲਾ ਪਾਣੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮੱਛਲੀਆਂ ਹੱਥ ਪੱਟਣਾ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਤੈਰਦੇ ਜੰਗਲ ਉਸ ਦੇ ਬਿਖਰੇ ਵਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਕੇਕਈ ਹੈ।