ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਅਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਫੈਲਣਾ ਸੀ। ਮੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਾਕਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜੋ ਰਾਮ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਹੋ, ਫਿਰ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗਾ? ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੀਤਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਡੂੰਘੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਨੇਮਾਂ 'ਚ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਉਸਦੇ ਮਨ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਛਾਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰੋਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ, ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਨੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲੱਖਣ ਦੇ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਸੀ। ਸੀਤਾ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨੰਜਾ ਸਾਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਤਪਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ 'ਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਰਹਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਵੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਜਾਂ ਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨ ਦੇ ਪੱਤੇ ਝੜ ਗਏ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛਾਇਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਸੜ ਗਈਆਂ, ਕਮਲ-ਨਾਲ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹਨ। ਜਲ-ਉਤਪੰਨ ਫੁੱਲ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਉੱਗੇ ਫੁੱਲ, ਅੱਜ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਫਿੱਕੀ ਹੈ, ਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਥੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਗਏ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਅਤੇ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰਮਣੀਯ ਉਪਵਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਹਲਾਂ, ਮਿਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਉਣੂਪਸਥਿਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲ ਤੱਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਫ਼ ਜਾਪਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਧੀਮੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਰਥੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ—ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਦੀ ਮੰਨਤ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਨਾ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ; ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ, ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਅਣਹੋਣੀ ਘਟਨਾ ਘਰਾਣੇ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਹੇ ਰਥੀ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਹੁਣ ਮੁੱਕਣ ਨੂੰ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਹੁਕਮ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਰਾਮ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦੇ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਲੱਖਣ ਦਾ ਉਹ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਕਰੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਵੇਖਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਮਣੀ-ਜੜੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਜ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਇਥੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਵੈਦੇਹੀ! ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਜੋ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਉਸ ਦਾ ਪਾਰਲਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੰਝੂ ਉਸ ਦਾ ਗੰਦਲਾ ਪਾਣੀ ਹਨ।