ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਹੀ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਪਰ ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਜਨਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਹੀ ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਨਬੰਧੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜੋ ਰਾਮ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਨਵਾਸੀ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ 'ਤੇ ਅਡਿੱਠੀ ਸੀ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹਾਂ ਭਰਦੀ ਹੋਈ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਬੈਠੀ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਵੀ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਦੇ ਆਸਰੇ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਸੀਤਾ ਵੀ, ਰੋਣੀ ਤੇ ਅਡਿੱਠੀ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨੰਜਾਂਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਆਸ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਮਲ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਬ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ। ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਲਾਬ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਮੁਦਨੀਆਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ, ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਮਲਹੀਂ ਹੋ ਗਈ, ਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬਾਗ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਹੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਮੋਹਕ ਉਪਵਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਨ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਮੀਣਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਨ, ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਮਲੂਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕੰਮੀ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਵਾਸੀ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਮੈਨੂੰ ਐਸੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਜੋ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੰਦਤਾ ਵਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਈ; ਇਕ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਗਲਤ ਫ਼ਹਿਮੀ ਤੇ ਵਹਿਮ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਣਹੋਣੀ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਥਵਾਹਕ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੜੀ ਮੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੇਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਹੁਕਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦੇਵੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਾਹੁਬਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਉਹ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਕਰੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਾਂ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਨਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਜੜੇ ਕੁੰਡਲ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਮੈਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ? ਹਾਏ, ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ! ਹਾਏ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਵਿਦੇਹੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਜੋ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।