ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣਾ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਾਜਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ! ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਭਾਲ ਰੱਖੋ।” ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਉਮਰਦਰਾਜ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ! ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਨ ਰੋਕੋ, ਤੁਸੀਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੋ ਤੇ ਜੀਉ।” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੁਬਾਰਾ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬੜੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਿਲੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੀ ਲਾਲ ਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਖਿੜੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਅਖ਼ਿਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਜੁਰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਪਰਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇਣਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਹੀ ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਮਿਤਰ ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜਿਹੜਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਵਨਵਾਸੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਨਾਲ ਖੜੀ ਸੀ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਸਾਂਸਾਂ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਚੁਪ ਚਾਪ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਵੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਾਂਹ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਖੜੇ ਸਨ; ਸੀਤਾ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜ ਰਥ ਤੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜਾ ਸਪੜ੍ਹ (ਸਰਗ) ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਲਾਵ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਚਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਘੁੰਮਦੇ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਗੰਧਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਲਾਵ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ, ਮੱਛੀਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਸਭ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਜਲ ਉੱਤੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੁਣ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬਾਗਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਰਮਣੀਕ ਉਧਿਆਨ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਲੰਮੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਹਲਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਮਿਨਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਦੇਖੀ, ਰੋਣ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰਸਪਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੈਰੀ, ਮਿਤਰ ਜਾਂ ਅਜਨਬੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਉਦਾਸ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੰਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਲੰਮੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਐਸੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਬੇਰੰਗ। ਜਦ ਰਥਵਾਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਵਡਿਆਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਇਹ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਦੀ ਮੰਨ-ਮਾਨੀ ਕਰਕੇ ਕਰਵਾਇਆ। ਨਾ ਮੈਂ ਦੋਸਤਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਪਰਜਾ ਨਾਲ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਮੈਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਾਡੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਜੋ ਸਾਡਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਵੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵੇ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਪਛੋਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।