ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਘਮੰਡ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰੀਏ; ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲੋ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਨੇਹੇ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਓ, ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਰਾਜਸੱਤਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੀਏ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਣ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀਓ; ਤੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੁ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਦੁਬਾਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲੀਂ।" ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ। ਪਰ ਲੱਖਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਹੰਢਕਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਕਿਹੜੀ ਭੁੱਲ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਵਰਨ (ਵਨਵਾਸ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰਦਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਵਰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ਵਰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਭ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜੋ ਰਾਮ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਵਰਨ ਦੇ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਜਨਕੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਗਹਿਰੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਡਟੀ ਹੋਈ, ਸੋਗ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਸੋਗ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਸੂਰਤ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ ਜਦ ਮੈਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਉਂ ਰਾਮ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਸੂਰਤ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਲੱਖਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠ ਖੜਾ ਸੀ; ਸੀਤਾ ਵੀ ਰੋਦੀ ਤੇ ਡਟ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜ ਰਥ ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਠਵੀਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਉਥੇ ਰਿਹਾ, ਆਸ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਸੋਗ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਘੁੰਮਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੰਵਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਪੱਤ ਬੰਦ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਲਿਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ, ਬਾਗ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜਦੇ ਉਪਵਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਜ ਰਥ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ, ਮੰਡੀਰਾਂ ਤੇ ਮੀਣਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਉਣਗਣੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਲ ਵੇਖਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਜ਼ਵਰਨ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤ ਉਣਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ। ਰਥੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਜਾ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬੁਰਾਈ ਵੱਲ ਸੀ, ਲਾਏਆ। ਨਾ ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਨਾ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ; ਇਕ ਔਰਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਅਚਾਨਕ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਕਟ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਥੀ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।