ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਸੂਤ ਸੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬੈਠਣ, ਲੈਟਣ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ।” ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—‘ਸਾਰਥੀ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਸਦਾ ਨਮਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪੈਰ ਛੂ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਵਾਉਣਾ। ਪੂਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ।’ ‘ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ—ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹੋ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੋ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਇੰਝ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡੋ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਵਤੀਰਾ ਰੱਖੋ, ਕੈਕਈ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਦਰ ਦਿਓ। ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਜ ਧਰਮ ਯਾਦ ਰੱਖੋ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਆਚਰਨ ਰੱਖਣਾ। ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ—ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀ ਜਾਵੇ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ—'ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨ ਰੋਕੀਓ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨੋ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਓ।' ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—'ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾਂ ਹੈਂ, ਮਿਲੀਓ।' ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਿਸ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਚਨ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਬਿਨਾ, ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖਲਲ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਹੀ ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਬੰਧੀ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹਨ। ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੀ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇਗਾ? ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?’ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸੀ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ, ਅਚਾਨਕ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਇੰਝ ਹੀ ਰਾਮ ਵੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਜਿਆ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠ ਖੜਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਠਵੀਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ ਗਏ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲੇ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਦੋਵਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਉਥੇ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਆਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿ ਕਦੇ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੈਣ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਝੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਤੇ ਕਲੀਾਂ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਮੁਰਝਾ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਘੁੰਮਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮੁੜ ਗਏ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਲ-ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਪੰਛੀ-ਮਛੀਆਂ ਲੁਕ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਲ ਤੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੰਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਸੁੰਨ ਪਏ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਤੇ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖਾ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦਮਈ ਉਪਵਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਪਰਵেশ ਕੀਤਾ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਸੁੱਚੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਮਰਤਾ, ਧਰਮ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ, ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।