ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਥੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਾਉਂਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਧੁਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੀ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਿਆ।" ਰਾਜਾ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਵਚਨ ਉਚਾਰੇ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਕਿ ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ, ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ: 'ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ।' 'ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸੁਚੱਜਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਣਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਯੋਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਣਾ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੇ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਹਵਨ ਕਰੇ, ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਖੀ ਕਰੇ।' 'ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਵੇ। ਭਾਈ ਭਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਣਾ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਯੋਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ।' 'ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਰਾਜਸੱਤਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ।' ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ: 'ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਹੀ ਚੱਲ।' 'ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ: "ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾ ਮਿਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੇਖ।"' "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਜਦ ਰਾਮ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, 'ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਸੀ ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ? ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਕੀਤਾ, ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਹੋਇਆ।' 'ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ, ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ ਇਹ ਨਿਰਾਸਰ ਵਿਅਸਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹਕਾਰ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।' 'ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ, ਰਾਜਨ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਹੀ ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਾਕ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਹਨ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਭ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜੋ ਰਾਮ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਧਰਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?'" "ਜਨਕਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਡਟ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਲੱਗਾ।" "ਰਾਮ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਵੀ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜਸੀ ਰਥ ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।" "ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇ। ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ, ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਚਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਕਮਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਕਮਲ, ਮਛੀਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਜਲ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੁਣ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੰਦ ਪਈ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਥੇ ਬਾਗ ਸੁੰਨ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਰਾਜਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹਕ ਉਪਵਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਹਿਰਦੇ ਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ।