ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਥੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ, ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਉਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਇਹ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਧੁਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਨ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਘੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਾ, ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ?" ਉਹ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਰਾਮ ਦੇ ਬੈਠਣ, ਸੁੱਤਣ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੀ ਜੀ ਸਕਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਥੀ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਵਾਉਣਾ।" "ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਣਾ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰ-ਮੰਗਣੀ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਵਾਉਣੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਪਤਿਵਰਤਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਵਲ ਸਹੀ ਵਿਹਾਰ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਭੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇਵੇ। ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਦੱਸ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਉਚਿਤ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ।" "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀ, ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜੀਉਂ।" ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜਦ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸਾਹ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਹੋਇਆ ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ?' ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ।" "ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦਿੰਣ ਲਈ ਨਿਕਾਲਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਾਭ ਲਈ, ਤਰਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਨਿਰਣੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਹੀ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਾਕਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹਨ।" "ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਕਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?" ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹੀ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਰੋਈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾਂ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਵੀ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਜੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਸੀ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜ ਰਥ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਵੱਡੇ ਮਾਨ ਵਾਲੇ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨੰਜਾਹਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਕਦੇ ਰਾਮ ਮੁੜ ਬੁਲਾਵੇ, ਇਹ ਆਸ ਰਖੀ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇਂ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮੁਲਾਮੇ ਹੋ ਗਏ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਘੁੰਮਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਮਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਖੜੀਆਂ ਮੂੜ ਲਿਆ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਗਲਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ।" "ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਉਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਹੁਣ ਸੋਹਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਫਿੱਕੀ ਹੋ ਗਈ, ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬਾਗ ਸੁੰਨੇ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਗਾਇਬ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਮਨਮੋਹਣੇ ਉਦਿਆਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਰਾਜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਆਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ ਛਾਇਆ ਦੁੱਖ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।