ਜਿਸ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਦੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਕਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ? ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦਿਲ ਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਹਿਰਣ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ? ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਦੱਸ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਿਵੇਂ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਪਏ? ਤੂੰ ਬੜਾ ਹੀ ਕਾਬਲ ਹੈਂ, ਚੜ੍ਹੀਵਾਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਾ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ। ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ, ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬੋਲ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਭ ਦੱਸਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। "ਚੜ੍ਹੀਵਾਨ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ।" "ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪੂਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਣਾ ਤੇ ਉਚਿਤ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣਾ।" "ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿਣਾ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ; ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨੀ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਰੀਦੀ ਹੈ।" "ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਘਮੰਡ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ; ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਆਦਰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨਾ।" "ਭਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ।" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਲੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ; ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਿਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ।" "ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਦੱਸਣਾ; ਜਦ ਤਕ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਰਾਜ ਹੈ, ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ।" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਉਹਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀ; ਤੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ।'" "ਫਿਰ ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦੇ: 'ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲੀ।'" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ।" "ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਲੰਮੀ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਬੋਲੇ: 'ਕਿਹੜੀ ਭੁੱਲ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਫਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?'" "ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੀਤਾ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।" "ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਇਆ।" "ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ।" "ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ, ਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਹ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਾਹਣਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਗਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ?" "ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਧਰਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ?" "ਪਰ ਜਾਨਕੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦੀ, ਚੁੱਪ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋਈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ।" "ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ, ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਪਾ ਰੱਖੀ ਸੀ; ਸੀਤਾ ਵੀ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਅਡਿੱਠ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਰੇ ਰਥ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।" ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਚੱਲੇ; ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਝੂਆਂ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਥ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਆਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਬ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਚਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਭੀ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਮਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੜੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਲਾਬ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਮੁਦਨੀ ਫੁੱਲ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅੱਜ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਉਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਰਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ।