ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਥੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਪੀੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਐਸੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਥੀ, ਉਹ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਬੇਚੈਨ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ, ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੜੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਸ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹੇਗਾ? ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਉਹ ਬੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਖਾਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਸੌਖੇ ਮੰਜਿਆਂ ਤੇ ਸੌਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੰਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ? ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੜਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ। ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ, ਕੀ ਖਾਦਾ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੀਵਨ ਲੰਘਾਇਆ ਸੀ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਇਸ ਤਰਲੇ ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਘਵ ਨੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਤ ਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਰਥੀ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ।' 'ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪੁੱਛਣਾ ਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਣਾ—"ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਰੂਰ ਛੱਡੋ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਸੁਲੂਕ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਣੋ।' 'ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਆਖਣਾ ਕਿ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ। ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।' 'ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੋ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨੋ ਤੇ ਜੀਉ।" ਫਿਰ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।"' "ਮਹਾਰਾਜ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਪਰ ਕਾਂਸੀ ਵਰਗਾ ਲਾਲ ਰੰਗ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਹੋਇਆ ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜ਼ਵਾਲਾ ਗਿਆ?' ਕੈਕਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਵਾਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਕੋਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੰਮ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।' 'ਮੈਂ ਤਾਂ, ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਰਾਘਵ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਗਾ, ਮੇਰਾ ਰਾਜਾ, ਮੇਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਵਾਲਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?' "ਜਾਨਕੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦੀ, ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋਈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਬੋਲ ਨਾ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ, ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ; ਸੀਤਾ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਰਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਰੇ ਤੇ ਰਾਜ ਰਥ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।" ਹੁਣ, ਵਾਸ਼ੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਣਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਪਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਵੇ।