ਜਦੋਂ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਤਾਂ ਉਮਰ ਦਰਾਜ਼ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਫਿਰੋਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਗੁਮ ਹੋਏ ਹੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਇਆ, ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਸਕੇ। ਰਥਵਾਨ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਘਣੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਸ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਥੀ ਬੇਚੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਓ ਰਥਵਾਨ! ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮਾ ਹੁਣ ਕਿਸ ਥਾਂ ਰਹੇਗਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਬੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਕੀ ਖਾਏਗਾ? ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਭਿਆਸੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਰਮ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣਗੇ? ਜਿਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮਾ ਹੁਣ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦੇ ਹੋਣਗੇ? ਜੋ ਜੰਗਲ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਹਿਰਣਾਂ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ? ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਉਹ ਕੋਮਲ ਤੇ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ? ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਮੈਥਲੀ ਨੇ ਜਦ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਰਾਮ ਦਾ ਬੈਠਣਾ, ਲੈਟਣਾ, ਖਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵੀ ਜੀ ਸਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ! ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। 'ਰਥਵਾਨ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀ। ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ, ਸਭ ਦੀ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਉਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਨੇਹਾ ਦੇ। ਇਹ ਵੀ ਆਖੀ: 'ਮਾਤਾ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਈਸ਼ਵਰ ਵਾਂਗ ਕਰਨੀ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਮਾਵਾਂ ਵਲ ਸਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ। ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਣਾ। ਭਾਰਤ ਵਲ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਪੁਚਾਉਣਾ; ਮਾਵਾਂ ਵਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਚਿਤ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖੀ: ਜਦ ਤਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀ; ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚੱਲੀ। ਉਹ ਫਿਰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ: 'ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਮਿਲੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਦਾ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮਾ ਵੱਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ। ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਘਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਹੰਢਕਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ: 'ਕਿਹੜੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਫਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਇਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਫਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੋਈ ਠੀਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਹ ਕੰਮ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤਰਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦਾ ਜ਼ਫਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ; ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਕਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖੋਗੇ? ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਫਾ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰੋਗੇ? ਪਰ ਜਾਨਕੀ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖਲੋਤੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਮੁੜਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਜੀ ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਸੀ; ਸੀਤਾ ਵੀ ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਤੇ ਅਡਿੱਗ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਰਾਜ ਰਥ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਠਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।