ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਉਠਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪਈ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਰਥਵਾਹ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ; ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਮਰਦراز ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਜਖਮੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਹਾਥੀ ਜੋ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਹ ਭਰਦਾ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਰਥਵਾਹ ਦੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗਾ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਲੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ? ਉਹ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਰਾਘਵ, ਰਥਵਾਹ, ਕੀ ਖਾਏਗਾ? ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਖੱਟ ਤੇ ਸੌਂਦਾ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਮੰਤ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ, ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ?" "ਉਹ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ, ਕਿਵੇਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ? ਸੁਮੰਤ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਤਪਸਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਿਵੇਂ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਪੈਦਲ ਚਲੇ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਰਥਵਾਹ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਂਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਸੁਮੰਤ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚੇ? ਰਥਵਾਹ, ਰਾਮ ਦੀ ਬੈਠਕ, ਸੌਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਲਾਇਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ, ਰਥਵਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ: "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਅਦਬ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ।" "ਰਥਵਾਹ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨਾ।" "ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਆਖਣਾ; ਸਭ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣਾ; ਇਹ ਵੀ ਆਖਣਾ: ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ; ਮਾਤਾ, ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪੈਰ।" "ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਘਮੰਡ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ; ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ।" "ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਭਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ—ਰਾਜਕੁਲ ਦੀ ਰੀਤ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ।" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ; ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੀਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ।" "ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ।" "ਰਾਜਾ, ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੋ; ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੋ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।'" "ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ: 'ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲੋਚ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ।'" "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਇਆ।" "ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗਹਿਰੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਆਹ ਭਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ: 'ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?'" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋਏ।" "ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ, ਗਲਤ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।" "ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਉਲਟ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।" "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ—ਰਾਘਵ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ?" "ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ?" "ਪਰ ਜਾਨਕੀ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਹ ਭਰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੀ, ਚੁੱਪ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋਈ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ।" "ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਦੇ ਵੇਲੇ, ਅਚਾਨਕ, ਆਂਸੂ ਭਰ ਕੇ, ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਖੜਾ ਸੀ; ਸੀਤਾ ਵੀ, ਰੋਂਦੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜ ਰਥ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।