ਕੌਸਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਚੁੱਕੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਜਲੀ ਭਰੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਜਮੀਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠਦੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼, ਜਦੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਵਾਪਰਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਫੇਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹਲਚਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰਾ-ਤਫ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਫਿਰ ਅਗਲਾ ਚਰਿੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਜਾਣਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਮਗਨ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਥਵਾਹਕ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲੱਥ ਪੱਥ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗਾ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਦੇ ਥੱਲੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਬੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਘਵ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਕੀ ਖਾਏਗਾ? ਜੋ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਤ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ? ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰ, ਹਰਣ ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ? ਉਹ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਸ਼ੀ, ਤਪੋਧਨਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਥ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਰ ਕੇ ਪੈਦਲ ਚਲੇ?" "ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ? ਦੱਸ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ, ਕੀ ਖਾਧਾ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਆਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਬੰਧੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। "ਰਾਜਾ ਜੀ," ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ: 'ਰਥਵਾਹਕ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਚਰਨਵੰਦਨਾ ਕਰੀਓ।'" "'ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰੀਓ, ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਓ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਸੁਚੇਤਨਾ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਆਖਣਾ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਰਹਿਣਾ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੂਜਣਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਚਰਨ।'" "'ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰੀਓ, ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਦੇਣਾ। ਭਾਈ ਭਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰੀਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਣਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਚਿਤ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ।'" "'ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣਾ ਕਿ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।' ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: 'ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਹੁਕਮ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਕਰੀਂ।'" "'ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲੀਓ।'" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: 'ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?'" "'ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਹੋਇਆ—ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਇਆ।'" "'ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇ ਅਕਲ ਦੇ ਉਲਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਸ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।'" "'ਮੇਰੇ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਘਵ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਨਬੰਧੀ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ।'" "'ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਅਜਿਹੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਦ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲੇ ਹੋ?'" "ਜਾਨਕੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੌਤ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਰੋਈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪਈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।