ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤਦ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੂਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰ ਆਇਆ ਹੈ? ਅੱਜ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਲਜਜਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਉਠੋ, ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਰਥੀਏ ਤੋਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ? ਇੱਥੇ ਤਾ ਕੈਕਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਕਸਮਾਤ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ। ਜਦ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰੋਦਿਆਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਮਹਲ ਵਿਚੋਂ ਉਠਦੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਥੀਏ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕਣ। ਰਥੀਏ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਜ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹਾਥੀ, ਉਖੜੀ ਸਾਂਸਾਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਤੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਉਸ ਰਥੀਏ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਚਿਹਰਾ ਹੰਜੂਆਂ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਪੇੜ ਦੇ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗਾ? ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਕੀ ਖਾਏਗਾ?" "ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਰਮ ਵਿਛਾਣੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ? ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੈਦਲ ਸੇਨਾ, ਰਥ, ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ, ਉਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ?" "ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਦੁ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਥ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਥੱਲੇ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰਾਚਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਾ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚੇ?" "ਰਥੀਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਬੈਠਣਾ, ਸੁੱਤਣਾ, ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਜੀ ਸਕਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਇੰਨਾ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਜੂਆਂ ਵਿਚ ਬੰਧੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਰਥੀਏ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਸਦਾ ਨਮਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ।'" "'ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਣੀ, ਤੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿਣ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕਰੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੇ।'" "'ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਰੂਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਦੀ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਜਤ ਕਰ।'" "'ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਧਨ-ਧਾਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ।'" "'ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਆਖਣਾ ਕਿ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ।'" "'ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਵਿਖਿਆਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਖੀ, ਜਦ ਤਕ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।'" "ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਨਾ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ।' ਫਿਰ, ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਤੂੰ ਮਿਲ।'" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਦ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।" "ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਘਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?'" "'ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।'" "'ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ।'" "'ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।'" "'ਇਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋ ਬਿਨਾਂ, ਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਨਵਾਸ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਹਾਕਾਰ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।'" "'ਮੇਰੇ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਰਾਘਵ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਸਾਕਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਹੈ।'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਲ ਵਿਚ ਹਾਹਾਕਾਰ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ-ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।