ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਜਦੋਂ ਮਹਲ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਬੇਹੱਦ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਗਮ ਚੋਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਕੇ, ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਠੀਕ ਠੀਕ ਅਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਘੇਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਦ ਰਾਜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੂਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ?" ਉਹ ਕੇਹਣ ਲੱਗੀ, "ਅੱਜ ਜੋ ਅਣਿਆਇ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਲੱਜਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨਾਥ, ਉੱਠੋ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਰੱਖੋ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਹੋਰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਰਥੀਏ ਕੋਲੋਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ? ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ।" ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਤੇ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। (ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਜਦ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਥੀਏ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਕੜ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਖਮੀ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਥੀਏ ਦੇ ਅੰਗ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਿਹਰਾ ਆਂਸੂਆਂ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੜੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗਾ? ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਘੁਕੁਲ ਵੰਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਕੀ ਖਾਵੇਗਾ? ਜੋ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੌਖੇ ਵਿਛੌਣੇ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ, ਕਿਵੇਂ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਦੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਲਾਈਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਅਜਿਹੀ ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ?" "ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ? ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਉਹ ਨਿਮਰ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਥ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ? ਹੇ ਰਥੀਏ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੜਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚੇ? ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਕੀ ਖਾਂਦਾ ਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਟਾਇਆ।" ਇੰਝ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੇਕਲੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਆਂਸੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਰਥੀਏ, ਮੇਰੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਂ, ਉਹ ਸਵੈ-ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਪੈ।'" "'ਮੇਰੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਵੀਂ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀਂ, ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਯਥਾ ਯੋਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਂ।'" "'ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਂ ਕਿ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੀਂ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀਂ, ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਇੰਝ ਕਰੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ।'" "'ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂ, ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਆਦਰ ਦੇਵੀਂ।'" "'ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਰਾਜਸੀ ਹਨ—ਰਾਜਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ।'" "'ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਂ ਕਿ ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇ।'" "'ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਭੁਜਬਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖੀਂ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।'" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀਂ, ਤੂੰ ਜੀਉਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨੀਂ।'" "ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੀਂ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ।'" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਕਿਹੜੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?'" "'ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ।'" "'ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਚਨ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਅਣਿਆਇ ਹੋਇਆ ਹੈ।