ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤਰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅੱਠਵੇਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਦੁਖੀ, ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਪੂਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਝਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੁਮੰਤਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਵਡਿਆਦਬ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਠੀਕ ਠੀਕ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਹੀ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਕੁਸਲਿਆ ਨੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, "ਤੂੰ ਇਸ ਦੂਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ?" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅੱਜ ਤੂੰ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਉੱਠ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੇ—ਇਹ ਸੋਗ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਕਿਸਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸੁਮੰਤਰ ਕੋਲੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲ!" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਕੁਸਲਿਆ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ। ਕੁਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਫਿਰ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। (ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।) ਜਦ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਮੰਤਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਸੁਮੰਤਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੁਮੰਤਰ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਮਲਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: "ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਹੁਣ ਕਿਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸੇਗਾ? ਸੁਮੰਤਰ, ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਕੀ ਖਾਵੇਗਾ? ਜੋ ਕਦੇ ਕਠਿਨਾਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਨਰਮ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਸੋਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ? ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?" "ਸੁਮੰਤਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ? ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਾ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚੇ?" "ਦੱਸ, ਸੁਮੰਤਰ, ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ, ਸੁੱਤਦਾ ਤੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਸੁਮੰਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। "ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ," ਸੁਮੰਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਘੁਨੰਦਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਝੁਕਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਸੁਮੰਤਰ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਧਾਈ ਪਹੁੰਚਾ।'" "'ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੀਂ; ਸਭ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ ਜਾਵੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੁਸਲਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ, ਤੇ ਚੌਕਸੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹਿ।'" "'ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿਣਾ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀ; ਹੇ ਮਾਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਕਰੀਦੀ ਹੈ।'" "'ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਛੱਡ ਦੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆ; ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਦਾ ਆਦਰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰ।'" "'ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ; ਰਾਜੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ।'" "'ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਧਾਈ ਦੇ, ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਹੁੰਚਾ; ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ।'" "'ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।'" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਣ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਜੀਉਂ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ।'" "ਫਿਰ ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ।'" "ਹੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ! ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਬੜੀ ਜੋਰ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ।" "ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਹੰਕਾਰ ਭਰੀ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: 'ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ?'" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ—ਭਾਵੇਂ ਠੀਕ ਸੀ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪਈ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।