ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਥ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਹ ਸੱਤ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੰਗਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਮਹਲਾਂ, ਮੀਣਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਰਾਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਕੇ ਦੁਬਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੇਠਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਨਿਰਮਲ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਪਰ ਦੁਖ ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਥੱਲੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਲੋਕ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਨੇ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦੇਣਗੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ, "ਜੀਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪਿਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਏ, ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਚੇਤ ਪਏ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ; ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ: "ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੂਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਰਾਮ ਕੋਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਅੱਜ ਜੋ ਅਨਿਆਇਤਾ ਹੋਈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਪਰ ਧਰਮ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਕੋਲੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ? ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁੱਬ ਗਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਭ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। (ਇੱਥੇ ਅੱਠਵਾਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।) ਜਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਗੁਮਰਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਅੰਗ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹੇਗਾ, ਉਹ ਕੀ ਖਾਏਗਾ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ? ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਧਨਵੰਤ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ? ਜੋ ਸਦਾ ਨਰਮ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਸੁੱਤਾ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇਗਾ? ਉਹ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ (ਸੀਤਾ) ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?" "ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਤਪਸਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਥ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੜਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ। ਰਾਮ ਦਾ ਬੈਠਣਾ, ਸੁੱਤਣਾ, ਖਾਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀਊਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ: 'ਰਥੀ, ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਚਾਈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨਾ।' 'ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਅੰਦਰਲੀ ਮਹਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰੀ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰਖ਼ੁਦੀ ਪੁੱਛੀ, ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀ ਕਿ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿਣ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਰੂਰ ਛੱਡ ਦੇਣ, ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੀ, ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀ। ਭਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਜਧਰਮ ਯਾਦ ਰੱਖੀ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ।'" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਧਰਮਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਏ।