ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੋਚ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਸਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਆਪਣਾ ਮੁੰਹ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲਾ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਮਹਲਾਂ, ਮੀਣਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬਿਲਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲ ਵੀ ਠੀਕ ਨਾ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਵਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਰਮ-ਨਰਮ ਸੁਪਟੀਆਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ। ਹੁਣ ਜਦ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਕਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਸੱਚ ਦੱਸੇਗਾ? ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੀਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਰਦ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਚਾਨਕ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਰੰਗ ਉਡਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਜਾ ਐਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ; ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਲਿਆਂਦਾ ਦੂਤ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ?" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਅੱਜ ਤੂੰ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ, ਪਰ ਉਠ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਰਘੁਕੁਲਪਤੀ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਕੋਲੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਇੱਥੇ ਕੈਕਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪੁੱਛ ਲੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਰੁਕ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ, ਨਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਆਹ ਭਰਦਾ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਝਲਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਮੁੰਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਮਲੂਲ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਓਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗਾ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਫੌਜ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰ, ਮਿਰਗ ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੰਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੋਨੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਕੁੜੀ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?" "ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰਾਚਲ 'ਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੀ ਬੋਲੇ, ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬੈਠਣ, ਸੁੱਤਣ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। "ਰਾਜਨ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਚਰੀਓਟੀਅਰ, ਮੇਰੀ ਵਾਂਗ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ, ਉਹ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹਨ।" "ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈ, ਸਭ ਦੀ ਖੈਰ ਮੰਗ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਖ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਰੀਦੀ ਹੈ।’" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਲ, ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।