ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਹ ਭਰਦੇ ਸਨ, "ਹੁਣ ਤਾਂ ਦਾਨ, ਯਗ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ 'ਚ ਧਰਮਕ ਰਾਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰ-ਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਲੀਆਂ 'ਚ, ਹਵਾ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣੀਆਂ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਧਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗਿਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸੱਤ ਅੰਗਣੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਇਆ। ਉਪਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਦੁਖੀ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਪਰ ਦੁਖ ਇੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਸੀ ਕਿ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ 'ਚੋਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋਣ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੈ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸੇਗਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਦੁਖੀ ਹੈ? ਜੀਉਣਾ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਜਿੰਦ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਵਿਚ ਆ ਗਇਆ। ਅਠਵੀਂ ਕੋਠੀ 'ਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਸੁੱਕਿਆ, ਪੀਲਾ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਏ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ 'ਚ ਹਲਚਲ ਹੋ ਗਈ; ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ 'ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਰੋਣ ਲਗ ਪਈਆਂ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਇਸ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਤੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰ ਆਇਆ, ਆਖਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" "ਅੱਜ ਤੂੰ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਾਘਵ; ਉਠ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹੇ, ਦੁਖ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਨਹੀਂ? ਇੱਥੇ ਕੈਕੇਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਤੇ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮਹਲ 'ਚੋਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ-ਬਜ਼ੁਰਗ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਸਭ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਹਲਚਲ 'ਚ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਅਠਵੀਂ-ਅਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉਹ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਦੁਖੀ, ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਗਹਿਰੇ ਦੁਖ 'ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਆਹ ਭਰਦੇ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਲਗੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਧਰਮਕ ਰਾਮ ਹੁਣ ਕਿਸ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਰਹੇਗਾ? ਉਹ ਸੁਭਾਗਾ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਖਾਵੇਗਾ?" "ਜੋ ਦੁਖ ਦੇ ਆਦੀ ਨਹੀਂ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਣ 'ਤੇ ਸੌਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਹੁਣ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਦਲ, ਰਥ, ਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਇਕੱਲਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ?" "ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ, ਕਿਵੇਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ?" "ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਥ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ?" "ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਸਫਲ ਹੈਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ 'ਚ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨ ਮੰਦਰਾਪਰ ਚਲੇ ਹੋਣ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ, ਜਦ ਜੰਗਲ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ?" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬੈਠਣ, ਸੌਣ, ਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ, ਚਾਰੀਓਂ; ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮੈਂ ਜੀਉਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਤਤ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਚਾਰੀਓਂ, ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਿਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨਾ।" "ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਹਰ ਕੋਈ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਾਉਣਾ; ਸਭ ਨੂੰ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨੀ, ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਚੌਕਸੀ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦੇਣਾ; ਇਹ ਵੀ ਆਖਣਾ..." ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਰਾਜਾ, ਪਰਵਾਰ, ਤੇ ਮਹਲ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ; ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ, ਆਦਰ ਤੇ ਵਿਦਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।