ਜਦ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਹੋਈ, ਲੋਕ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।" ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੇ, "ਚਾਹੇ ਦਾਨ ਹੋਣ, ਯਜਨ ਹੋਣ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ—ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।" ਲੋਕ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ, "ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ?" ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਲਈ ਉਦਾਸ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਰੋਣਾ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕ ਕੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਹਿਲਾਂ, ਮੀਣਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਹੇਠਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਪੀੜਤ ਮੱਠੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ। ਹੁਣ ਜਦ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਰਤਿਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾਵੇਗਾ? ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਇਹ ਜੀਉਣਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸੋਖਾ ਨਹੀਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਵਿਚ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ।" ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਚਾਨਕ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੀੜਾ ਦੀ ਅੱਗ ਸੀ। ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿਚ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਿਲ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਹੱਲਾ ਮਚ ਗਿਆ; ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ਰੋਣਾ ਪਾਇਆ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਤੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, "ਤੂੰ ਇਸ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੀ, "ਅੱਜ ਤੂੰ ਇਹ ਅਨਿਆਏ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਠ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਰਥੀਏ ਤੋਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਇੱਥੇ ਕੈਕੇਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ।" ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਲਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਰੁਕ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਣਾ ਪਾਇਆ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ, ਔਰਤਾਂ-ਮਰਦ, ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ। (ਇੱਥੇ ਅਠਵਾਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਜਦ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸੰਭਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਥੀਏ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਰਥੀਏ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਰਪੂਰ ਦੁਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੂਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰਿਆ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਥੀਏ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲੱਥੜੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: "ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗਾ? ਉਹ ਸੁਭਾਗਾ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਰਥੀਏ, ਉਹ ਕੀ ਖਾਏਗਾ? ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਸੌਖੇ ਵਿਛੌਣੇ ਤੇ ਸੁੱਤਿਆ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ? ਜਿਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੰਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?" "ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਿਵੇਂ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਚਲੇ? ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਰਥੀਏ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ? ਦੱਸ, ਰਥੀਏ, ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ, ਸੁੱਤਦਾ ਤੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਕੀਤਾ।" ਇੰਝ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਥੀਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।" "ਰਥੀਏ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸਦਾ ਨਮਨਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰੇ।" "ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।