ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਥ ਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਵਾਲ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਭੱਜ ਪਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਂ।" ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਕੇ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, "ਹਾਏ! ਰਾਮ!" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਲੋਤਿਆਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਸਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਚੱਲਦੀ ਸੀ, ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਰਥ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੱਤ ਅੰਗਣੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਹਿਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਸਾਫ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਗਾ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ, "ਇਹ ਜੀਊਣਾ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ।" ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਅਠਵੀਂ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ; ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਤੂੰ ਇਸ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਕੋਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" "ਤੂੰ ਅੱਜ ਇਹ ਅਨਿਆਇਤਾ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ ਰਘੁਕੁਲਵੰਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਠ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ।" "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਤੂੰ ਰਥੀ ਕੋਲੋਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਇੱਥੇ ਕੈਕਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਸੋਗ ਤੇ ਪੀੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਵੇਂ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਕੜੇ ਗਏ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਖਮੀ ਹਾਥੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਥੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: "ਓਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸੇਗਾ? ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਘਵ, ਰਥੀ, ਹੁਣ ਕੀ ਖਾਏਗਾ?" "ਜੋ ਕਦੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਹਣੇ ਸੇਜ ਤੇ ਸੁੱਤਾ, ਹੁਣ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਜਿਥੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਹਿਰਣ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ?" "ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ?" "ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਕਾਬਲ ਹੈਂ, ਰਥੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਕੀ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਪਹੁੰਚੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਾ ਗਈ।