ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਦੁਖੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਰ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਗਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਮੈਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।" ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ; ਉਹ 'ਆਹ, ਰਾਮ!' ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੇ। ਲੋਕ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਆਹ ਭਰਦੇ, "ਅਸੀਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।" "ਹਣ, ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਆਰ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਜੀ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਹਵਾਦਾਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਲ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੋਹਣ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੰਹ 'ਤੇ ਪੱਟੀ ਪਾ ਕੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੀ ਮੱਧ ਵਿਚੋਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲਾ। ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਪਾਰ ਕਰੇ। ਮਹਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੇ ਕੋਠੀਆਂ ਤੋਂ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਗਮ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਓਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮੀ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋਹਣ ਸੁਣੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੂਬੀ ਹੋਈ ਹੈ?" ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਜੀਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਓਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਚਾਨਕ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਪੁੱਤ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਮਲੂਕ, ਰੰਗ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਠੀਕ ਠੀਕ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੱਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੋਹਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਇਸ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ, ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ?" "ਅੱਜ ਤੂੰ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਲੱਜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਉਠ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਮ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਮਹਾਰਾਜ, ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਤੂੰ ਰਥਵਾਨ ਤੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਕੈਕੇਈ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪੁੱਛ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਗਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਰੋਹਣ ਸੁਣਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚੀਕਾਂ ਉਠੀਆਂ, ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਸਭ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਰੋਹਣ ਲਾਇਆ; ਆਯੋਧਿਆ ਦੁਬਾਰਾ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। (ਹੁਣ ਪੰਜਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ।) ਜਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਗਮ ਤੋਂ ਸੁਧੀ 'ਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਾਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੂਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹੇਗਾ, ਉਹ ਕੀ ਖਾਏਗਾ?" "ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਣ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ, ਉਹ ਰਾਜਪੁੱਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਲੇ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ?" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਪੁੱਤ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਕੁੜੀ, ਕਿਵੇਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ?