ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਨੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਦ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਸੁੰਨੇਪੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਆਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਤੇ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਧਰਮੀ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਹੰਕਾਰ ਭਰੀ ਆਹ ਭਰ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਹਾਏ ਰਾਮ!" ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਅਸੀਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" ਉਹ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਲਾਪ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਸੁਣੀਆਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੁੰਜਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਦਸਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ, ਤੁਰੰਤ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਮਹਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੁਬਲੀ ਹੋਈਆਂ, ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਸਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਵਾਬ ਦਿਆਂ?" ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੀਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਚਾਨਕ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਪੀਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਕੇ, ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਿਆ, ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰੀ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਤੂੰ ਇਸ ਦੂਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" "ਅੱਜ ਤੂੰ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਉਠ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹੇ, ਦੁੱਖ ਤਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਕੋਲੋਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋਦਿਆਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਸਭ ਪਾਸੇ ਰੋਣਾ ਪੈ ਗਿਆ; ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੱਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਦਸਰਥ ਸੁਧ ਬੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾਣਣ ਲਈ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਹ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਜਖ਼ਮੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸੇਗਾ? ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਕੀ ਖਾਏਗਾ?" "ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਸੌਖੀ ਚੌਕੜੀ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕਿਵੇਂ ਸੌਵੇਗਾ?" "ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਛਾ ਗਈ।