ਭਰਦਵਾਜ਼ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੱਕ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਨੇ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਣੀ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਸਤੇ ਤੇ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖੇ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?" ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਅੰਦਰ ਆਇਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਘਵ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।" ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਹੰਝੂ ਭਰਕੇ ਆਹ ਭਰਨ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ! ਰਾਮ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" "ਦਾਨ, ਯਗ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਚੰਗਾ, ਕੀ ਪਿਆਰਾ, ਕੀ ਸੁਖਦਾਇਕ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਡੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੁਣਾਵਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੀ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਹਿਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਹੁਣ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੁਹੰਬਲੀਆਂ ਦੇਣ ਜਾਵਾਂ?" ਉਸ ਨੂਂ ਲੱਗਿਆ, "ਇਹ ਜੀਊਣਾ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੱਲ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ।" ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਦਰਦ-ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਪੀਲੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਸਨ, ਤਦ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ; ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਏ ਹੋਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਕਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਬੋਲਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" "ਅੱਜ ਇਹ ਅਨਿਆਇ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਉੱਠੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।" "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ? ਕੈਕਈ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੁਣ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਰੋਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ ਤਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਨੌਜਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। (ਇੱਥੇ ਅੱਠਵਾਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਜਦ ਰਾਜਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾਣਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਨਵੇਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਅੰਗ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਹੁਣ ਕਿਸ ਥਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਘਵ ਕੀ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਣ ਤੇ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਕਿਵੇਂ ਸੌਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ—all ਦੁਖੀ, ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਗਏ।