ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੁਹਾਵਣੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਕੱਠੇ ਵਸਣ ਲਈ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਐਸੇ ਪਰਵਾਰ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਧੀਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਉਸ ਮਨੋਹਰ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲਯਵਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਆਮ ਸਨ, ਰਾਮ ਦਾ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਬੈਠੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੂਹਾ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇਖੀ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਨੇ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ, ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖੇ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਰਥਚਾਲਕ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਰਵਸ, ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਸੁੰਨ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?" ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਥਚਾਲਕ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਪੁੱਛਦੇ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਧਰਮੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।" ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ! ਰਾਮ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" "ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਲਾ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ?" — ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੰਜਾਇਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਾਜਮਾਰਗ ਵਿਚੋਂ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਮਹਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਕਾਨਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪਿਆਸੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਪਰੋਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਨ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਪਰ ਦੁਖ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਤੋਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋਣਾ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ, ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਕੀ ਕਹੇਗਾ? "ਜੀਉਣਾ ਵਾਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਚਾਨਕ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਠਵੀਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ, pale, ਵੇਖਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅੰਦਰਲਾ ਮਹਲ ਝਟਕ ਗਿਆ; ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਡਿੱਗਣ 'ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਈਆਂ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ, ਤੇ ਕਹਿਆ, "ਤੂੰ ਇਸ ਦੂਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਰਾਮ ਦੀ ਖਬਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" "ਅੱਜ ਤੂੰ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਉਠ, ਤੇਰੀ ਧਰਮਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਖ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਰਥਚਾਲਕ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਕੈਕੇਈ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੁਲ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਲਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਈਆਂ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਔਰਤਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਅਠਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕੇ।