ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਯਗ-ਸਥਲ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਫਲ, ਕੰਧ ਮੂਲ, ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਕਿਆ ਮਾਸ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਅਰਪਣਾਂ ਲਈ ਪਾਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਸਮੀਦਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥ ਲੈ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛਤ ਵਾਲੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਕੁਟੀਆ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ, ਵਧੀਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਵੀਚ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਯੋਗ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ—ਜੋ ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਤਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਸਤਾਵਾਂ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹਾ, ਰਾਮ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਭਰਦਵਾਜ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਦੇ ਯਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਾਵ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਸਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਖੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ, ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖੇ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਆਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੇਖਿਆ। ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸੁੰਨ, ਨਿਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸੁੰਨੀ-ਸੁੰਨੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ—ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਾਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਆਹ ਭਰ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ! ਰਾਮ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" "ਦਾਨ, ਯਗ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਸੀ।" ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀਆਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੁਣ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੇ ਵੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਥ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮਹਿਲਾਂ, ਮਿਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੋਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਤਰਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਤਪ ਰਹੀਆਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੁਲੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਹੁਣ ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ?" ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਊਣਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਅੰਦਰ ਘੁੱਸ ਗਿਆ। ਅੱਠਵੀਂ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ ਠੀਕ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਵਿਗੜ ਗਿਆ; ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ; ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਇਸ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ?" "ਅੱਜ ਤੂੰ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਉੱਠ, ਤੇਰੀ ਧਰਮਤਾ ਬਚੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।" "ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਰਥੀ ਕੋਲੋਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਕੈਕਈ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਕੌਸਲਿਆ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਜਦ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।