ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਇਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੋਮ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿੱਧੀਆਂ, ਚੌਕੀਆਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਫਲ, ਕੁੰਦਰ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੂਬ ਅਤੇ ਸਮੀਦਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸਮੂਹ ਭੋਗ ਪੂਰਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੋਹਣੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੁੰਦਰ ਝੋਪੜੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਵਣਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹੱਸਦੇ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਸਤੇ ਹੋਏ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿਸਾਰ ਬੈਠੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਗੁਫਤਗੂ ਕਰਨ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਭਰਦਵਾਜ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ, ਨਿਰਵਾਤ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਦਿਲ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?" ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਆਏ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ! ਰਾਮ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।" "ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ।" ਉਸ ਨੇ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਹਵਾਦਾਰ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣੇ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਧਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੀਆ, ਤੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸੱਤ ਅੰਗਣੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉੱਚੇ ਮਹਿਲਾਂ, ਮੀਣਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਹੁਣ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ, "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਾਂ?" ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭੜਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਸੁਕਿਆ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੀਲਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ; ਸਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਜਦ ਰਾਜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੂਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ?" "ਅੱਜ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਹੋ; ਉਠੋ, ਆਪਣੀ ਧਰਮਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।" "ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹੀਵਾਲੇ ਤੋਂ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ? ਇੱਥੇ ਕੈਕਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਧੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।