ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਾਸ-ਸਥਾਨ ‘ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਭੈੜੇ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਚਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉੱਤਮ ਭਾਵਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਯਗ-ਵੇਦੀਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਫਲ, ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਜਲ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ—ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ ਗਈ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਨੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈ ਕੇ, ਸੋਹਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਝੋਪੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਝੋਪੜਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ, ਵਧੀਆ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਵਧੀਆ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਵਨ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਹਣੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਮਨੋਹਰ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ—ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ, ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ‘ਤੇ, ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਲੰਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਦਾ ਭਰਦਵਾਜ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨਾ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਤ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ, ਰਥ-ਸਵਾਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ, ਸੁੰਨ-ਸੁੰਨ ਤੇ ਬੇਰੰਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ—ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ‘ਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਆਇਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਰਥ-ਸਵਾਰ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਪੁੱਛਦੇ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਂ।" ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਕਰਦੇ, "ਆਹ ਰਾਮ!" ਚੀਕ ਪਏ। ਉਹ ਲੋਕ ਗੁੜੀਆਂ ‘ਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੇ, "ਅਸੀਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" "ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਮਹਾ-ਸਭਾ—ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਕੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ?"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡੀ-ਰਸਤੇ ‘ਤੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ‘ਚ ਸੜੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਮਹਿਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ, ਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਤੋਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ‘ਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਪਰੋਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੋਣ-ਧੋਣ ਵਿਚ, ਬੋਲ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਤੋਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ‘ਚ ਸੜੀਆਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਹੁਣ, ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੂਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਕੀ ਆਖੇਗਾ? "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜਦ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ‘ਚ, ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਵਤ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਦੁਖ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਚਾਨਕ ਅਠਵੀਂ ਕਮਰੇ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸੁਣਾਇਆ। ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਰਹੇ, ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ; ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਉਹ ਬਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ‘ਚ ਹਲਚਲ ਹੋਈ; ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ, ਚੀਕ ਪਾਈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਤੇ ਆਖਿਆ: "ਤੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੂਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" "ਤੂੰ ਅੱਜ ਇਹ ਅਨਿਆਇਤਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਮੀਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਉਠ, ਤੇਰੀ ਨੇਕੀ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਦੁਖ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਪਤਿ, ਕਿਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਤੂੰ ਰਥ-ਸਵਾਰ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ? ਕੈਕੇਈ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਇਹ ਵਿਰਲ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਿਆ।