ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜਦ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ, ਕਾਲੇ ਰਿਛ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰਿਛ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਾਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ—ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਕਾਲਾ ਰਿਛ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਹਵਨ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਯਜਨਾ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ, ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਯਜਨਾ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉੱਚਤ ਹੋਮ ਕੀਤੀ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਯਥਾ-ਯੋਗ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਫਲ, ਕੰਦ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਜਲ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਲੱਕੜ—ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਮੇਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈਕੇ ਸੁੰਦਰ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਵਾਲੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਕੁਟੀਆ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਵਸਣ ਲਈ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੀ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਧੀਆ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਵਾਂਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਮ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ, ਜੋ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਨਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਅਤੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਰਥਵਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਰਵਤ, ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਸ ਧਰਮੀ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।" ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਹ ਭਰ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ! ਰਾਮ!" ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ, ਜਦ ਉਹ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ ਸਨ: "ਅਸੀਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" "ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਭਲਾ ਹੈ, ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੁੰਹ ਢੱਕ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਾਜਪਥ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਜਲਦੀ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇਆ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਹਵੈਲੀਆਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਨਿਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮੰਦ-ਮੰਦ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਜੋ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਉਹ ਰਥਵਾਨ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕੀ ਆਖੇਗਾ?" ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜੀਉਣਾ ਵਾਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ।" ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਚਾਨਕ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੋਵੇ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਅੱਠਵੇਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਬੇਚੈਨ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਹਲਕਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।