ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ ਮਾਰ ਕੇ ਜਲਦੀ ਲਿਆਵੋ, ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।" ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਯਜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਲਦੀ ਕਰੋ, ਸੁਭਾਵਕ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਵੀ ਲੰਘਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ 'ਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਿਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਰਘੁਵੀਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ! ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਲਈ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਯਜਨ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਧਰਮਕ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਯਜਨ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜਨ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਪ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਉੱਚਤ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਰਘੁਵੀਰ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਉਚਿਤ ਆਲਤਾਰ, ਮੰਦਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਫਲ, ਜੜਾਂ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਪਾਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਤੇ ਲੱਕੜ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਵੀਰ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਫਿਰ, ਸ਼ੁਭ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛਪਰੀ ਵਾਲਾ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਵਸਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਸ਼ੁਭ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਉਤਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਧੁੰਮ ਸੀ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ। ਜਦ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲ੍ਯਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਦੁਖੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ, ਸਤਵਾਂ-ਸਰਗਾ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਯਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਗਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਰਥਵਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਤੇ ਸੁੰਞਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, "ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੈ?" ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਥਵਾਨ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਜਦ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਰਥਵਾਨ ਵੱਲ ਭੱਜੇ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਘੁਵੀਰ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਕ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਤੇ "ਅਹ ਰਾਮ!" ਉਹ ਸੁਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਟੋਲੀਆਂ 'ਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਅਸੀਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਘੁਵੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" "ਦਾਨ, ਯਜਨ, ਵਿਆਹ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ 'ਚ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ? ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ?"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਂਭਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ 'ਚ, ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਰਥ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਅੰਗਣੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਹਿਲਾਂ, ਮਿਨਾਰਾਂ ਤੇ ਰਾਜ-ਮਹਿਲਾਂ 'ਚ, ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਦੀਆਂ, ਉਪਰੋਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਲੀਆਂ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਪਰ ਦੁਖ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀਆਂ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੁੰਜ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣਦਾ ਸੀ। "ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ ਤੇ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਰਥਵਾਨ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਕੀ ਦੱਸੇਗਾ?" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੀਉਣਾ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾ ਚੁੱਕਣ 'ਤੇ ਵੱਜਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਚਾਨਕ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ।