ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਹਰਣ ਦਾ ਮਾਸ ਚੜ੍ਹਾਈਏ; ਜੋ ਲੋਕ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਹਰਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਰੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰ।" ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੁਕਮ ਮੂਤਾਬਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਕਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਹੋਮ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਲਦੀ ਕਰ, ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਖੂਨ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਇਹ ਕਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗੇ ਹੋ, ਹੁਣ ਇਹ ਯਜਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਬੇਅੰਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ, ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉੱਚਤ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਉੱਤਮ ਹੋਮ ਕੀਤਾ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦੀਆਂ, ਆਲਤਾਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਫਲ, ਕੁੰਦਰੂ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ, ਪਾਣੀ, ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਤੇ ਲੱਕੜ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਛਪਰੀ ਹੋਈ ਝੋਪੜੀ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਬਣੀ ਸੀ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੋ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਤਿੰਨੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਲਯਵਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਬੈਠਾ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਾਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਯਾਤਰਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਵਾਸ ਤੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਰਵੱਦ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਕੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਲੋਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ, ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ! ਰਾਮ!" ਉਹ ਲੋਕ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।" "ਦਾਨ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ।" "ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਭਲਾ ਹੈ? ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ? — ਰਾਮ ਨੇ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਂਭਿਆ ਸੀ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅੰਦਰਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਰਥ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਆੰਗਣ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਹਿਲਾਂ, ਮੀਣਾਰਾਂ ਤੇ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਥੱਲੇ ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੌੜੀਆਂ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਬੋਲੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਸਚਮੁਚ, ਜੀਉਣਾ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ।